To find value of definite integrals
1.निश्चित समाकलनों का मान ज्ञात करना (To find value of definite integrals)-
निश्चित समाकलनों का मान ज्ञात करने (To find value of definite integrals) के लिए अनिश्चित समाकलन में प्रयुक्त विधियों का प्रयोग करते हुए हम निश्चित समाकल का मान ज्ञात कर (To find value of definite integrals) सकते हैं।अनिश्चित समाकलन में सामान्यतः निम्न विधियों का प्रयोग किया जाता है-
(1.)मानक सूत्रों तथा उनमें रूपान्तरण करके
(2.) प्रतिस्थापन विधि से
(3.)आंशिक भिन्नों में वियोजन करके
(4.)खण्डश: समाकलन द्वारा
किसी निश्चित समाकलनों का मान ज्ञात करने (To find value of definite integrals) के लिए पहले उस फलन का उपर्युक्त विधियों से अनिश्चित समाकलन निकाला जाता है फिर परिणाम में चर के स्थान पर उच्च सीमा और निम्न सीमा रखकर उसका मान निकाल लिया जाता है।इन दोनों मानों के अन्तर को ही निश्चित समाकलन का मान कहते हैं।
आपको यह जानकारी रोचक व ज्ञानवर्धक लगे तो अपने मित्रों के साथ इस गणित के आर्टिकल को शेयर करें ।यदि आप इस वेबसाइट पर पहली बार आए हैं तो वेबसाइट को फॉलो करें और ईमेल सब्सक्रिप्शन को भी फॉलो करें जिससे नए आर्टिकल का नोटिफिकेशन आपको मिल सके ।यदि आर्टिकल पसन्द आए तो अपने मित्रों के साथ शेयर और लाईक करें जिससे वे भी लाभ उठाए ।आपकी कोई समस्या हो या कोई सुझाव देना चाहते हैं तो कमेंट करके बताएं। इस आर्टिकल को पूरा पढ़ें।
Also Read This Article:-Definite Integral as limit of sum
2.निश्चित समाकल की परिभाषा (Definition of Integral)-
यदि f(x) अन्तराल [a,b] में परिभाषित एक वास्तविक मानों का संतत फलन हो तथा f(x) का प्रतिअवकलज F(x) हो तो
\int _{ a }^{ b }{ f\left( x \right) dx } ={ \left[ f\left( x \right) \right] }_{ a }^{ b }=f\left( b \right) -f\left( a \right)
जहां a व b निश्चित समाकर की क्रमशः निम्न व उच्च सीमाएं हैं तथा अन्तराल [a,b] को समाकलन का परिसर कहते हैं।इस निश्चित समाकल को “f(x) का a से b तक समाकल ” पढ़ते हैं। निश्चित समाकल का मान निश्चित होने के कारण समाकलन करने के बाद अचर c इसमें नहीं आएगा।
3.निश्चित समाकलनों का मान ज्ञात करने (To find value of definite integrals) के लिए उदाहरण-
निम्नलिखित निश्चित समाकलनों का मान ज्ञात (To find value of definite integrals) कीजिए-
निश्चित समाकल की समस्याएं और समाधान (definite integral problems and solutions)
Example-1.\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 2 } }{ \frac { sinx }{ 1+{ cos }^{ 2 }x } dx }
Solution-\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 2 } }{ \frac { sinx }{ 1+{ cos }^{ 2 }x } dx }
Put cosx=t\\ -sinxdx=dt\\ sinxdx=-dt
जब x=0 तो t=cos0=1
जब x=\frac { \pi }{ 2 } तो t=cos\frac { \pi }{ 2 } =0\\ \therefore I=\int _{ 1 }^{ 0 }{ \frac { -dt }{ 1+{ t }^{ 2 } } } \\ =\int _{ 0 }^{ 1 }{ \frac { dt }{ 1+{ t }^{ 2 } } } \\ ={ \left[ \tan ^{ -1 }{ x } \right] }_{ 0 }^{ 1 }\\ =\tan ^{ -1 }{ \left( 1 \right) } \\ =\frac { \pi }{ 4 }
Example-2.\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { sinx+cosx }{ 9+16sin2x } } dx
Solution-I=\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { sinx+cosx }{ 9+16sin2x } } dx\\ =\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { sinx+cosx }{ 9-16\left( -sin2x \right) } } dx\\ =\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { sinx+cosx }{ 9-16\left( 1-2sinxcosx-1 \right) } } dx\\ =\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { sinx+cosx }{ 9+16-16\left( { sin }^{ 2 }x+cos^{ 2 }x-2sinxcosx \right) } } dx\\ =\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { sinx+cosx }{ 25-16{ \left( sinx-cosx \right) }^{ 2 } } } dx\\ =\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { sinx+cosx }{ 16\left[ \frac { 25 }{ 16 } -{ \left( sinx-cosx \right) }^{ 2 } \right] } } dx\\ =\frac { 1 }{ 16 } \int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { sinx+cosx }{ \left[ \frac { 25 }{ 16 } -{ \left( sinx-cosx \right) }^{ 2 } \right] } } dx\\ =\frac { 1 }{ 16 } \int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { sinx+cosx }{ \left[ { \left( \frac { 5 }{ 4 } \right) }^{ 2 }-{ \left( sinx-cosx \right) }^{ 2 } \right] } } dx
Put sinx-cosx=t\\ \left( cosx+sinx \right) dx=dt
जब x=0 तो t=sin0-cos0=-1
जब x=\frac { \pi }{ 4 } तो t=\sin { \frac { \pi }{ 4 } } -cos\frac { \pi }{ 4 } =0\\I=\frac { 1 }{ 16 } \int _{ -1 }^{ 0 }{ \frac { dt }{ \left[ { \left( \frac { 5 }{ 4 } \right) }^{ 2 }-{ \left( t \right) }^{ 2 } \right] } } \\ =\frac { 1 }{ 16 } .\frac { 1 }{ 2\left( \frac { 5 }{ 4 } \right) } { \left[ \log { \left( \frac { \frac { 5 }{ 4 } +t }{ \frac { 5 }{ 4 } -t } \right) } \right] }_{ -1 }^{ 0 }\\ =\frac { 1 }{ 40 } \left[ \log { 1 } -\log { \left( \frac { \frac { 5 }{ 4 } -1 }{ \frac { 5 }{ 4 } +1 } \right) } \right] \\ =\frac { 1 }{ 40 } \left[ 0-\log { \frac { 1 }{ 9 } } \right] \\ =\frac { 1 }{ 40 } \log { { 3 }^{ 2 } } \\ =\frac { 1 }{ 20 } \log { 3 }
Example-3.\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { dx }{ { sin }^{ 2 }x+cos^{ 2 }x } } dx
Solution-I=\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { dx }{ { 4sin }^{ 2 }x+5cos^{ 2 }x } } \\ I=\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { dx }{ cos^{ 2 }x\left( { 5+4tan }^{ 2 }x \right) } } \\ I=\frac { 1 }{ 4 } \int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 4 } }{ \frac { sec^{ 2 }xdx }{ \left( { \frac { 5 }{ 4 } +{ tan }^{ 2 }x } \right) } } dx
Put tanx=t\\ sec^{ 2 }xdx=dt
जब x=0 तो t=0
जब x=\frac { \pi }{ 4 } तो t=1
I=\frac { 1 }{ 4 } \int _{ 0 }^{ 1 }{ \frac { sec^{ 2 }xdx }{ \left( { { \left( \frac { \sqrt { 5 } }{ 2 } \right) }^{ 2 }+{ t }^{ 2 } } \right) } } dx\\ I=\frac { 1 }{ 4 } .\frac { 1 }{ \frac { \sqrt { 5 } }{ 2 } } { \left[ \tan ^{ -1 }{ \left( \frac { t }{ \frac { \sqrt { 5 } }{ 2 } } \right) } \right] }_{ 0 }^{ 1 }\\ I=\frac { 1 }{ 2\sqrt { 5 } } { \left[ \tan ^{ -1 }{ \left( \frac { 1 }{ \frac { \sqrt { 5 } }{ 2 } } \right) -\tan ^{ -1 }{ \left( 0 \right) } } \right] }\\ I=\frac { 1 }{ 2\sqrt { 5 } } \tan ^{ -1 }{ \left( \frac { 2 }{ \sqrt { 5 } } \right) }
आप भिन्न का निश्चित समाकल कैसे ज्ञात कर सकते हैं?(How do you find the definite integral of a fraction?) इसके लिए निम्न उदाहरणों का अवलोकन कीजिए-
Example-4.\int _{ 0 }^{ \infty }{ \frac { { x }^{ 2 }dx }{ \left( { x }^{ 2 }+{ a }^{ 2 } \right) \left( { x }^{ 2 }+{ b }^{ 2 } \right) } }
Solution-I=\int _{ 0 }^{ \infty }{ \frac { { x }^{ 2 }dx }{ \left( { x }^{ 2 }+{ a }^{ 2 } \right) \left( { x }^{ 2 }+{ b }^{ 2 } \right) } }
Put { x }^{ 2 }=y\\ \frac { y }{ \left( y+{ a }^{ 2 } \right) \left( y+{ b }^{ 2 } \right) } =\frac { A }{ \left( y+{ a }^{ 2 } \right) } +\frac { B }{ \left( y+{ b }^{ 2 } \right) } \\ y=A\left( y+{ a }^{ 2 } \right) +B\left( y+{ b }^{ 2 } \right)
Put y=-{ b }^{ 2 }\quad \Rightarrow B=-\frac { { b }^{ 2 } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } }
Put y=-{ a }^{ 2 }\quad \Rightarrow A=-\frac { { a }^{ 2 } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } \\ I=\int _{ 0 }^{ \infty }{ \left[ \frac { { a }^{ 2 } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } .\frac { 1 }{ \left( { x }^{ 2 }+{ a }^{ 2 } \right) } -\frac { { b }^{ 2 } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } .\frac { 1 }{ \left( { x }^{ 2 }+{ b }^{ 2 } \right) } \right] dx } \\ =\frac { { a }^{ 2 } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } \int _{ 0 }^{ \infty }{ \frac { dx }{ \left( { x }^{ 2 }+{ a }^{ 2 } \right) } } -\frac { { b }^{ 2 } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } \int _{ 0 }^{ \infty }{ \frac { dx }{ \left( { x }^{ 2 }+{ b }^{ 2 } \right) } } \\ =\frac { { a }^{ 2 } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } \left( \frac { 1 }{ a } \right) { \left[ \tan ^{ -1 }{ \left( \frac { x }{ a } \right) } \right] }_{ 0 }^{ \infty }-\frac { { b }^{ 2 } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } \left( \frac { 1 }{ b } \right) { \left[ \tan ^{ -1 }{ \left( \frac { x }{ b } \right) } \right] }_{ 0 }^{ \infty }\\ =\frac { { a } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } \left[ \tan ^{ -1 }{ \infty } -\tan ^{ -1 }{ 0 } \right] -\frac { { b }^{ 2 } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } \left[ \tan ^{ -1 }{ \infty } -\tan ^{ -1 }{ 0 } \right] \\ =\frac { { a } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } .\frac { \pi }{ 2 } -\frac { { b }^{ 2 } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } .\frac { \pi }{ 2 } \\ =\left( \frac { { a-b } }{ { a }^{ 2 }-{ b }^{ 2 } } \right) \frac { \pi }{ 2 } \\ =\frac { \pi }{ 2\left( a+b \right) }
Example-5.\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 2 } }{ \frac { sinxcosxdx }{ cos^{ 2 }x+3cosx+2 } }
Solution-I=\int _{ 0 }^{ \frac { \pi }{ 2 } }{ \frac { sinxcosxdx }{ cos^{ 2 }x+3cosx+2 } }
Put cos^{ 2 }x={ t }^{ 2 }\\ \Rightarrow -2cosxsinxdx=2tdt\\ \Rightarrow cosxsinxdx=-tdt
जब x=0 तो t=1
जब x=\frac { \pi }{ 2 } तो t=0
I=\int _{ 1 }^{ 0 }{ \frac { -tdt }{ t^{ 2 }+3t+2 } } \\ I=\int _{ 0 }^{ 1 }{ \frac { tdt }{ \left( t+1 \right) \left( t+2 \right) } } \\ \frac { tdt }{ \left( t+1 \right) \left( t+2 \right) } =\frac { A }{ \left( t+1 \right) } +\frac { B }{ \left( t+2 \right) } \\ t=A\left( t+2 \right) +B\left( t+1 \right)
put t=-2 then B=2
put t=-1 then A=-1
I=\int _{ 0 }^{ 1 }{ \left[ \frac { 2 }{ \left( t+2 \right) } -\frac { 1 }{ \left( t+1 \right) } \right] dt } \\ =2\int _{ 0 }^{ 1 }{ \frac { dt }{ \left( t+2 \right) } } -\int _{ 0 }^{ 1 }{ \frac { dt }{ \left( t+1 \right) } } \\ =2{ \left[ \log { \left( t+2 \right) } \right] }_{ 0 }^{ 1 }-{ \left[ \log { \left( t+1 \right) } \right] }_{ 0 }^{ 1 }\\ I=2\left[ log3-log2 \right] -\left[ log2-log1 \right] \\ =2log3-2log2-log2\\ =\log { { 3 }^{ 2 } } -3log2\\ =log9-\log { { 2 }^{ 3 } } \\ =log9-log8\\ I=\log { \left( \frac { 9 }{ 8 } \right) }
Example-6.\int _{ \frac { 4 }{ \pi } }^{ \frac { 2 }{ \pi } }{ \left( -\frac { 1 }{ { x }^{ 3 } } \right) cos\left( \frac { 1 }{ x } \right) dx }
Solution–I=\int _{ \frac { 4 }{ \pi } }^{ \frac { 2 }{ \pi } }{ \left( -\frac { 1 }{ { x }^{ 3 } } \right) cos\left( \frac { 1 }{ x } \right) dx }
Put \frac { 1 }{ x } =t\\ \left( -\frac { 1 }{ x^{ 2 } } \right) dx=dt
जब x=\frac { 2 }{ \pi } तो t=\frac { \pi }{ 4 }
जब x=\frac { 4 }{ \pi } तो t=\frac { \pi }{ 2 } \\ I=\int _{ \frac { \pi }{ 4 } }^{ \frac { \pi }{ 2 } }{ tcost\quad dt } \\ I=t\int _{ \frac { \pi }{ 4 } }^{ \frac { \pi }{ 2 } }{ cost\quad dx } -\int _{ \frac { 4 }{ \pi } }^{ \frac { 2 }{ \pi } }{ \left( \frac { d }{ dt } \left( t \right) \int { cost\quad dt } \right) \quad dt } \\ I={ \left[ t\quad sint \right] }_{ \frac { \pi }{ 4 } }^{ \frac { \pi }{ 2 } }+{ \left[ cost \right] }_{ \frac { \pi }{ 4 } }^{ \frac { \pi }{ 2 } }\\ =\frac { \pi }{ 2 } \sin { \frac { \pi }{ 2 } } -\frac { \pi }{ 4 } \sin { \frac { \pi }{ 4 } } +\cos { \frac { \pi }{ 2 } } -\cos { \frac { \pi }{ 4 } } \\ =\frac { \pi }{ 2 } \left( 1 \right) -\frac { \pi }{ 4 } .\frac { 1 }{ \sqrt { 2 } } +0-\frac { 1 }{ \sqrt { 2 } } \\ =\frac { \pi }{ 2 } -\frac { \pi }{ 4\sqrt { 2 } } -\frac { 1 }{ \sqrt { 2 } }
उपर्युक्त निश्चित समाकल की समस्याओं और हल के द्वारा निश्चित समाकलनों का मान ज्ञात करने (To find value of definite integrals) को समझा जा सकता।
Also Read This Article:-Integration by Parts in Mathematics
| No. | Social Media | Url |
|---|---|---|
| 1. | click here | |
| 2. | you tube | click here |
| 3. | click here | |
| 4. | click here | |
| 5. | click here | |
| 6. | Facebook Page | click here |
About my self
Lekhak Ke Baare Mein (About the Author)
**Satyam Narain Kumawat**
**Website Name:Satyam Mathematics**
*Owner:satyamcoachingcentre.in*
*Sthan:Manoharpur,Jaipur (Rajasthan)*
**Teaching Mathematics aur Anya Anubhav**
***Shiksha:**B.sc.,B.Ed.,(M.sc. star Ke Mathematics Ko Padhane ka Anubhav),B.com.,M.com. Ke vishayon Ko Padhane ka Anubhav,Philosophy,Psychology,Religious,sanskriti Mein Gahri Ruchi aur Adhyayan
***Anubhav:**phichale 23 varshon se M.sc.,M.com.,Angreji aur Vigyan Vishayon Mein Shikshaka Ka Lamba Anubhav
***Visheshagyata:*Maths,Adhyatma (spiritual),Yog vishayon ka vistrit Gyan*
****In Brief:I have read about M.sc. books,psychology,philosophy,spiritual, vedic,religious,yoga,health and different many knowledgeable books.I have about 23 years teaching experience upto M.sc. ,M.com.,English and science.


