Second order derivative
1.द्वितीय कोटि का अवकलज का परिचय (Introduction to Second order derivative)-
द्वितीय कोटि का अवकलज (Second order derivative) का प्रयोग कुछ भौतिक एवं ज्यामितीय अवधारणाओं के अध्ययन में किया जाता है।यदि y चर x का एक अवकलनीय फलन है तो इसके अवकलज \frac { dy }{ dx } का अस्तित्व होता है जो इसका प्रथम क्रम का अवकलज कहलाता है।
यदि \frac { dy }{ dx } पुनः चर x का अवकलनीय फलन है तो हम इसका भी अवकलज \frac { d }{ dx } \left( \frac { dy }{ dx } \right) ज्ञात कर सकते हैं जो फलन y का x के सापेक्ष द्वितीय क्रम का अवकलज कहलाता है।इसे\frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } \quad या\quad { y }_{ 2 }\quad या\quad { y }^{ \prime \prime }\quad या\quad { D }^{ 2 }y\quad या\quad f^{ \prime \prime }\left( x \right) से व्यक्त करते हैं।
इस आर्टिकल में द्वितीय कोटि का अवकलज (Second order derivative) का अध्ययन करेंगे।
आपको यह जानकारी रोचक व ज्ञानवर्धक लगे तो अपने मित्रों के साथ इस गणित के आर्टिकल को शेयर करें ।यदि आप इस वेबसाइट पर पहली बार आए हैं तो वेबसाइट को फॉलो करें और ईमेल सब्सक्रिप्शन को भी फॉलो करें जिससे नए आर्टिकल का नोटिफिकेशन आपको मिल सके ।यदि आर्टिकल पसन्द आए तो अपने मित्रों के साथ शेयर और लाईक करें जिससे वे भी लाभ उठाए ।आपकी कोई समस्या हो या कोई सुझाव देना चाहते हैं तो कमेंट करके बताएं। इस आर्टिकल को पूरा पढ़ें।
Also Read This Article:-Logarithmic differentiation
2.द्वितीय कोटि का अवकलज (Second order derivative)-
निम्नलिखित उदाहरणों से द्वितीय कोटि का अवकलज को आसानी से समझा जा सकता है।
Question-1.यदि y=a.sinx+b.cosx,तब सिद्ध कीजिए कि\frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } +y=0
Solution-y=a.sinx+b.cosx....(1)
x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
\frac { dy }{ dx } =a.cosx-b.sinx
पुनः x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
\frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =-a.sinx-b.cosx\\ \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =-\left( a.sinx+b.cosx \right)
समीकरण (1) से मान रखने पर-
\frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =-y\\ \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } +y=0
Question-2.यदि y=secx+tanx,तब सिद्ध कीजिए कि\frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =\frac { cosx }{ { \left( 1-sinx \right) }^{ 2 } }
Solution-y=secx+tanx
x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
\Rightarrow \frac { dy }{ dx } =secx.tanx+{ sec }^{ 2 }x
पुनः x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
\Rightarrow \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =secx.{ tan }^{ 2 }x+{ sec }^{ 3 }x+2{ sec }^{ 2 }x.tanx\\ =\frac { { sin }^{ 2 }x }{ { cos }^{ 3 }x } +\frac { 1 }{ { cos }^{ 3 }x } +\frac { 2sinx }{ { cos }^{ 3 }x } \\ =\frac { { sin }^{ 2 }x+1+2sinx }{ { cos }^{ 3 }x } \\ =\frac { { \left( 1+sinx \right) }^{ 2 } }{ cosx\left( { cos }^{ 2 }x \right) } \\ =\frac { { \left( 1+sinx \right) }^{ 2 } }{ cosx\left( 1-{ sin }^{ 2 }x \right) } \\ =\frac { { \left( 1+sinx \right) }^{ 2 } }{ cosx\left( 1-{ sin }x \right) \left( 1{ +sin }x \right) } \\ =\frac { { \left( 1+sinx \right) } }{ cosx\left( 1-{ sin }x \right) } \\ \Rightarrow \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =\frac { { \left( 1+sinx \right) \left( 1-{ sin }x \right) } }{ cosx{ \left( 1-sinx \right) }^{ 2 } } \\ \Rightarrow \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =\frac { { { \left( 1-sin^{ 2 }x \right) } } }{ cosx{ \left( 1-sinx \right) }^{ 2 } } \\ \Rightarrow \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =\frac { { { cos }^{ 2 }x } }{ cosx{ \left( 1-sinx \right) }^{ 2 } } \\ \Rightarrow \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =\frac { { { cos }x } }{ { \left( 1-sinx \right) }^{ 2 } }
Question-3.यदिy=a.cosnx+b.sinnx ,तब सिद्ध कीजिए कि\frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } +{ n }^{ 2 }y=0
Solution-y=a.cosnx+b.sinnx....(1)
x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
\Rightarrow \frac { dy }{ dx } =-ax.sinnx+bx.cosnx
पुनः x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
\Rightarrow \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =-a{ x }^{ 2 }.sinnx-b{ x }^{ 2 }.sinnx\\ \Rightarrow \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =-{ x }^{ 2 }\left( a.sinnx+b.sinnx \right)
समीकरण (1) से मान रखने पर-
Question-4.यदिx=a.{ cos }^{ 3 }\theta ,y=a.{ sin }^{ 3 }\theta ,तब \theta =\frac { \pi }{ 4 } पर \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } का मान ज्ञात कीजिए।
Solution-x=a.{ cos }^{ 3 }\theta ,y=a.{ sin }^{ 3 }\theta
x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
\frac { dx }{ d\theta } =-3a.{ cos }^{ 2 }\theta .sin\theta ......(1)\\ \frac { dy }{ d\theta } =3a.{ sin }^{ 2 }\theta .cos\theta ......(2)
समीकरण (1) तथा (2) से-
\frac { dy }{ dx } =\frac { dy }{ d\theta } .\frac { d\theta }{ dx } \\ =3a.{ sin }^{ 2 }\theta .cos\theta \times \frac { 1 }{ -3a.{ cos }^{ 2 }\theta .sin\theta } \\ =-\frac { sin\theta }{ cos\theta } \\ =-tan\theta
पुनः x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
\frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =-\frac { d }{ dx } \left( tan\theta \right) \\ \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =-\frac { d }{ d\theta } \left( tan\theta \right) .\frac { d\theta }{ dx } \\ \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =-{ sec }^{ 2 }\theta .\frac { 1 }{ -3a.{ cos }^{ 2 }\theta .sin\theta } \\ \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =\frac { 1 }{ 3a.{ cos }^{ 4 }\theta .sin\theta } \\ { \left( \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } \right) }_{ \theta =\frac { \pi }{ 4 } }=\frac { 1 }{ 3a.{ cos }^{ 4 }\frac { \pi }{ 4 } .sin\frac { \pi }{ 4 } } \\ { \left( \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } \right) }_{ \theta =\frac { \pi }{ 4 } }=\frac { 1 }{ 3a.{ \left( \frac { 1 }{ \sqrt { 2 } } \right) }^{ 4 }\frac { 1 }{ \sqrt { 2 } } } \\ { \left( \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } \right) }_{ \theta =\frac { \pi }{ 4 } }=\frac { 4\sqrt { 2 } }{ 3a }
Question-5.यदि { x }^{ 3 }+{ y }^{ 3 }-3axy=0,तब सिद्ध कीजिए कि\frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =\frac { 2{ a }^{ 3 }xy }{ { \left( ax-{ y }^{ 2 } \right) }^{ 3 } }
Solution-{ x }^{ 3 }+{ y }^{ 3 }-3axy=0
x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
\Rightarrow 3{ x }^{ 2 }+3{ y }^{ 2 }\frac { dy }{ dx } -3ay-3ax\frac { dy }{ dx } =0\\ \Rightarrow 3{ y }^{ 2 }\frac { dy }{ dx } -3ax\frac { dy }{ dx } =3ay-3{ x }^{ 2 }\\ \Rightarrow 3\frac { dy }{ dx } \left( { y }^{ 2 }-ax \right) =3\left( ay-{ x }^{ 2 } \right) \\ \Rightarrow \frac { dy }{ dx } =\frac { \left( ay-{ x }^{ 2 } \right) }{ \left( { y }^{ 2 }-ax \right) }
पुनः x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
Question-6.यदि y=\sin ^{ -1 }{ x } ,तब सिद्ध कीजिए कि\left( 1-{ x }^{ 2 } \right) \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } -x\frac { dy }{ dx } =0
Solution-y=\sin ^{ -1 }{ x }
x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
\frac { dy }{ dx } =\frac { 1 }{ \sqrt { 1-{ x }^{ 2 } } } ......(1)
पुनः x के सापेक्ष अवकलन करने पर-
\Rightarrow \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =\frac { x }{ { \left( 1-{ x }^{ 2 } \right) }^{ \frac { 3 }{ 2 } } } \\ \Rightarrow \left( 1-{ x }^{ 2 } \right) \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =\frac { x }{ \sqrt { 1-{ x }^{ 2 } } } \\ \\ \Rightarrow \left( 1-{ x }^{ 2 } \right) \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } =x\frac { dy }{ dx } \\ \Rightarrow \left( 1-{ x }^{ 2 } \right) \frac { { d }^{ 2 }y }{ { dx }^{ 2 } } -x\frac { dy }{ dx } =0
इस प्रकार उपर्युक्त सवालों के हल द्वारा द्वितीय कोटि का अवकलज (Second order derivative) को समझा जा सकता है।
Also Read This Article:-Derivative of parametric functions
| No. | Social Media | Url |
|---|---|---|
| 1. | click here | |
| 2. | you tube | click here |
| 3. | click here | |
| 4. | click here | |
| 5. | click here | |
| 6. | Facebook Page | click here |
About my self
Lekhak Ke Baare Mein (About the Author)
**Satyam Narain Kumawat**
**Website Name:Satyam Mathematics**
*Owner:satyamcoachingcentre.in*
*Sthan:Manoharpur,Jaipur (Rajasthan)*
**Teaching Mathematics aur Anya Anubhav**
***Shiksha:**B.sc.,B.Ed.,(M.sc. star Ke Mathematics Ko Padhane ka Anubhav),B.com.,M.com. Ke vishayon Ko Padhane ka Anubhav,Philosophy,Psychology,Religious,sanskriti Mein Gahri Ruchi aur Adhyayan
***Anubhav:**phichale 23 varshon se M.sc.,M.com.,Angreji aur Vigyan Vishayon Mein Shikshaka Ka Lamba Anubhav
***Visheshagyata:*Maths,Adhyatma (spiritual),Yog vishayon ka vistrit Gyan*
****In Brief:I have read about M.sc. books,psychology,philosophy,spiritual, vedic,religious,yoga,health and different many knowledgeable books.I have about 23 years teaching experience upto M.sc. ,M.com.,English and science.

